Bilmek, yapabilmek, başarmak ve üstesinden gelmek: neden “yapabilirim” demek “başardım” demek değildir?
Türkçede bilgi, beceri, olanak, olasılık, başarı ve güçlüklerle başa çıkma arasındaki görünmeyen sınırlar
Nasıl yapılacağını biliyorum.
Bunu yapabilirim.
Bunu yapamam.
Bunu yapmayabilirim.
Bunu yapamayabilirim.
Bunu başardım.
Bunun üstesinden geldim.
Bu cümlelerin hepsi bir insanın eylemle ilişkisini anlatır.
Ancak aynı soruya cevap vermezler.
Bir insan ne yapacağını bilebilir ama bunu yapamayabilir.
Bir işi yapabilecek durumda olabilir ama yapmamayı seçebilir.
Bir şeyi yapabileceğini düşünebilir ama denediğinde başarılı olamayabilir.
Bazen de başlangıçta çözümü bilmediği bir sorunun üstesinden gelebilir.
Türkçeyi özellikle ilginç kılan noktalardan biri, bu ayrımların yalnızca farklı sözcüklerle değil, fiilin kendi yapısıyla da ifade edilebilmesidir.
Türkçede bazen tek bir ekin yeri değiştiğinde, insanın yapamadığı şey ile yapmamış olabileceği şey birbirinden ayrılır.
1. Bilmek: bilgi sahibi olmak, her zaman uygulayabilmek değildir
Şu iki cümleyi karşılaştıralım:
Bu makinenin nasıl çalıştığını biliyorum.
Bu makineyi kullanabiliyorum.
İlk cümle makinenin çalışma biçimine ilişkin bilgiyi ifade eder.
İkinci cümle ise onu kullanabilme durumunu anlatır.
Bir mühendis, bir cihazın çalışma prensibini çok iyi açıklayabilir.
Ancak cihazı kullanmak için gerekli fiziksel koşullara veya uygulama deneyimine sahip olmayabilir.
Bu nedenle şu cümle çelişkili değildir:
Nasıl çalıştığını biliyorum ama kullanamıyorum.
Burada eksik olan mutlaka bilgi değildir.
Eksik olan uygulama becerisi, uygun koşullar veya başka bir unsur olabilir.
2. “Biliyorum” ve “yapmayı biliyorum”
Türkçede bilmek fiili, yalnızca olgusal bilgiyle sınırlı değildir.
Örneğin:
Yüzmeyi biliyorum.
Bu cümle genellikle yüzme becerisine sahip olmayı anlatır.
Ama:
Yüzmenin nasıl yapıldığını biliyorum.
cümlesi, bağlama göre, yüzme tekniği hakkında bilgi sahibi olmayı da ifade edebilir.
Bir kişi teoriyi bilip henüz suyun içinde başarılı biçimde yüzemeyebilir.
Dolayısıyla bilginin türünü belirleyen şey yalnızca fiilin kendisi değildir.
Fiilin hangi yapıyla kullanıldığı ve konuşmanın bağlamı da önemlidir.
3. “Yapabilmek”: iki fiilin birleştiği yerde yeni bir anlam
Türkçede yapmak ve bilmek ayrı fiillerdir.
Fakat:
Yapabilmek
yapısında artık yalnızca “yapmayı bilmek” anlamı yoktur.
Bu yapı, yeterlilik ve olanak bildiren bir fiil biçimidir.
Örneğin:
Türkçe konuşabilirim.
Bu cümle, bağlama göre, Türkçe konuşma becerisine veya konuşmanın mümkün olmasına işaret edebilir.
Yarın gelebilirim.
Bu cümle ise çoğu durumda gelecekteki bir olanağı ifade eder.
Burada önemli bir nokta vardır:
Aynı dil bilgisel yapı farklı bağlamlarda yetenek, olanak ve izinle ilişkili anlamlar taşıyabilir.
Bu yüzden her -abil/-ebil biçimini tek bir anlama indirgemek doğru değildir.
4. Eklerin düzeni: yapabilirim nasıl oluşur?
Şu biçime bakalım:
yap-abil-ir-im
Burada:
yap- fiil köküdür;
-abil- yeterlilik veya olanak bildiren yapının parçasıdır;
-ir- geniş zaman biçiminin parçasıdır;
-im birinci tekil kişiyi belirtir.
Sonuç:
Yapabilirim.
Ancak Türkçede ses uyumu nedeniyle bu yapı her fiilde aynı görünmez.
Gelmek → gelebilirim.
Yapmak → yapabilirim.
Okumak → okuyabilirim.
Görmek → görebilirim.
Okuyabilirim örneğinde kökle ek arasında bir y sesi bulunur.
Bu, Türkçenin biçimsel düzeninin bir parçasıdır.
Önemli olan, bu biçimlerin yalnızca ezberlenecek kelimeler olmamasıdır.
Her biri, fiile yeni bir anlam katabilen üretken bir yapıyı gösterir.
5. “Yapabilirim” ve “yapıyorum”: olanak ile gerçekleşme
Şu iki cümleyi düşünelim:
Bu problemi çözebilirim.
Bu problemi çözüyorum.
İlk cümle çözme olanağını veya becerisini ifade edebilir.
İkinci cümle ise çözme eylemini sürmekte olan bir faaliyet olarak sunar.
Buna bir üçüncü cümle ekleyelim:
Bu problemi çözdüm.
Artık tamamlanmış bir eylemden söz ediyoruz.
Fakat burada da dikkatli olmalıyız.
Çözdüm ifadesinin başarı anlamı, çözmek fiilinin kendi anlamıyla da ilişkilidir.
Dolayısıyla sonuç yalnızca zaman ekinden doğmaz.
Fiilin anlamı, görünüş, zaman ve bağlam birlikte çalışır.
6. “Yapamam”: yalnızca “yapabilirim”in başına olumsuzluk koymak değildir
Türkçe öğrenenler için ilginç noktalardan biri şudur:
Yapabilirim.
Ama:
Yapamam.
Olumsuz yeterlilik biçiminde olumlu biçimdeki bil parçası görünmez.
Benzer örnekler:
Gelebilirim → gelemem.
Görebilirim → göremem.
Anlayabilirim → anlayamam.
Bu biçimler bir eylemin yapılamadığını veya yapılamayacağını ifade edebilir.
Ancak neden yapılamadığı her zaman açık değildir.
Bugün gelemem.
Bu cümle, kişinin yürüyemediği anlamına gelmez.
Zamanı olmayabilir.
Başka bir sorumluluğu olabilir.
Ulaşım imkânı bulunmayabilir.
Bu nedenle gelemem biçimini her zaman kalıcı bir beceri eksikliği olarak yorumlamak yanlıştır.
7. “Yapamam” ve “yapmayabilirim”: olumsuzluk aynı yerde değildir
Şimdi çok önemli bir ayrım ortaya çıkıyor.
Yapamam.
Yapmayabilirim.
İlk cümle, eylemin gerçekleştirilememesini ifade eder.
İkinci cümle ise eylemin gerçekleşmeme olasılığını ifade edebilir.
Örneğin:
Yarın toplantıya gelemem.
Konuşmacı gelemeyeceğini bildiriyor.
Ama:
Yarın toplantıya gelmeyebilirim.
Konuşmacı gelmeme olasılığını açık bırakıyor.
Bu iki cümle aynı değildir.
Birincisi, belirli bir engeli veya imkânsızlığı ifade edebilir.
İkincisi, henüz kesinleşmemiş bir durumu anlatabilir.
Üstelik gelmeyebilirim, konuşmacının toplantıya gelme becerisinden yoksun olduğunu göstermez.
Belki başka bir planı vardır.
Belki henüz karar vermemiştir.
Belki koşullar değişebilir.
8. “Yapamayabilirim”: olumsuzluk ile olasılık birlikte
Türkçe burada daha da ilginçleşir.
Şu üç biçimi karşılaştıralım:
Yapamam.
Yapmayabilirim.
Yapamayabilirim.
Üçüncü biçim ilk ikisinin basit bir eş anlamlısı değildir.
Yapamayabilirim ifadesi, eylemi gerçekleştirememe olasılığını ifade edebilir.
Örneğin:
Yarın bu işi bitiremeyebilirim.
Bu cümlede konuşmacı kesin olarak başarısız olacağını söylemiyor.
İşi bitirememe ihtimalinden söz ediyor.
Karşılaştırma:
Yarın bu işi bitiremem.
İşi bitiremeyeceğini bildiriyor.
Yarın bu işi bitirmeyebilirim.
İşi bitirmeme ihtimalini dile getiriyor.
Yarın bu işi bitiremeyebilirim.
İşi bitirememesinin mümkün olduğunu ifade ediyor.
Bu üç cümle, eylem ile olumsuzluğun ve olasılığın farklı ilişkilerini gösterir.
9. Neden “yapmayabilirim” ve “yapamayabilirim” aynı şey değildir?
Bir öğrenci şöyle diyebilir:
Ödevi yapmayabilirim.
Bu cümle, ödevi yapmama olasılığını ifade eder.
Öğrenci ödevi yapabilecek durumda olabilir.
Ama yapmama ihtimali vardır.
Şimdi:
Ödevi yapamayabilirim.
Bu kez öğrenci ödevi gerçekleştirememe ihtimalini ifade eder.
Belki yeterli zamanı olmayacaktır.
Belki konuyu anlamakta zorlanacaktır.
Belki gerekli kaynaklara ulaşamayacaktır.
Bu fark, insanın niyeti ile kapasitesi arasındaki ilişkiyi anlamamıza yardımcı olur.
Bir şeyi yapmamak ile yapamamak aynı şey değildir.
Türkçe, bu ayrımı fiilin yapısında da gösterebilir.
10. Bir ekin kapsamı neden önemlidir?
Dil bilgisi çoğu zaman sözcüklerin biçimini inceleyen bir sistem olarak öğretilir.
Ancak biçim, anlamın düzenlenmesiyle de ilgilidir.
Şu iki yorum arasındaki farkı düşünelim:
Eylemin gerçekleşmemesi mümkün.
Eylemi gerçekleştirememem mümkün.
İlkinde olasılık, eylemin gerçekleşmemesiyle ilgilidir.
İkincisinde olasılık, eylemi gerçekleştirememe durumuyla ilgilidir.
Bu, dil biliminde olumsuzluğun ve kipliğin kapsamıyla ilişkili bir meseledir.
Türkçede eklerin dizilişi, bu anlam ilişkilerinin kurulmasında önemli rol oynar.
Elbette gerçek konuşmada vurgu ve bağlam da belirleyicidir.
Fakat biçimsel ayrımın kendisi bile bize önemli bir şey gösterir:
Dil bilgisi yalnızca doğru biçimi kurmak değildir; hangi anlamın hangi anlamı etkilediğini belirlemektir.
11. “Gelebilirim”: yetenek mi, izin mi, olasılık mı?
Şu soruyu düşünelim:
İçeri girebilir miyim?
Bu, doğal olarak izin isteme amacıyla kullanılabilir.
Şimdi:
Yarın gelebilirim.
Bu cümle çoğu durumda gelecekteki bir olanağı anlatır.
Ve:
Artık merdiven çıkabiliyorum.
Bu cümle, örneğin iyileşme sürecindeki bir kişinin yeniden kazandığı fiziksel kapasiteyi anlatabilir.
Üç cümlede de yeterlilik veya olanak yapısı vardır.
Ama iletişimsel işlev aynı değildir.
Bu yüzden bir dil bilgisi ekine tek bir İngilizce ya da Rusça karşılık ezberlemek, gerçek kullanımı anlamak için yeterli olmayabilir.
12. “Yapabildim” ve “başardım”: gerçekleşen eylem ile değerlendirilen başarı
Şimdi geçmiş zamana geçelim:
Kapıyı açabildim.
Kapıyı açmayı başardım.
Her iki cümle de kapının açılmasıyla sonuçlanan bir durumu anlatabilir.
İlk cümle, özellikle bir engelden sonra, eylemi gerçekleştirebilme durumunu öne çıkarabilir.
İkinci cümle ise eylemin başarıyla tamamlanmasını vurgulayabilir.
Örneğin:
Anahtar sıkışmıştı ama kapıyı açabildim.
Ve:
Uzun uğraşlardan sonra kapıyı açmayı başardım.
İki ifade birçok bağlamda birbirine yaklaşır.
Fakat her zaman aynı anlatım odağına sahip değildir.
Burada önemli olan, bir biçimin mutlaka kolaylık, diğerinin mutlaka zorluk bildirdiğini iddia etmek değildir.
Önemli olan konuşmacının hangi yönü öne çıkardığını görmektir.
13. “Başarmak”: her tamamlanan eylem başarı mıdır?
Şu iki cümleyi karşılaştıralım:
Raporu yazdım.
Raporu yazmayı başardım.
İlk cümle bir eylemin tamamlandığını bildirir.
İkinci cümle ise tamamlanmayı bir başarı olarak sunar.
Neden?
Belki rapor zordu.
Belki zaman azdı.
Belki konuşmacı daha önce başarısız olmuştu.
Belki sonuç onun için özel önem taşıyordu.
Ancak bu nedenlerin hangisinin geçerli olduğunu yalnızca başarmak fiilinden çıkaramayız.
Bağlam gerekir.
Bu ayrım, dilin yalnızca olayları değil, olaylara yönelik değerlendirmelerimizi de ifade ettiğini gösterir.
14. “Başardım” ve “becerdim”: başarıya bakış açısı
Türkçede becermek fiili de önemli bir yere sahiptir.
Karşılaştıralım:
Bu işi başardım.
Bu işi becerdim.
Her iki cümle de başarılı bir tamamlanmayı anlatabilir.
Ancak becermek, bağlama göre, bir işi yapabilme becerisini veya pratik olarak gerçekleştirmeyi daha belirgin hâle getirebilir.
Örneğin:
Sonunda bilgisayarı tamir etmeyi becerdim.
Bu cümle, özellikle konuşma dilinde, pratik bir işi yapabilmiş olmanın memnuniyetini yansıtabilir.
Ama bu fiilin her kullanımını mutlaka olumlu yorumlamak da doğru değildir.
Çünkü Türkçede ton ve bağlam anlamı değiştirebilir.
15. “İyi becerdin!”: başarı sözcüğü nasıl eleştiriye dönüşebilir?
Bir kişi önemli bir hata yaptıktan sonra başka biri şöyle diyebilir:
İyi becerdin!
Yüzeyde olumlu görünen bu ifade, bağlama ve ses tonuna göre alaycı bir eleştiri olabilir.
Burada becermek fiilinin sözlük anlamını bilmek yeterli değildir.
Konuşmacının niyetini de anlamak gerekir.
Aynı söz dizisi bir durumda övgü, başka bir durumda ironi taşıyabilir.
Bu, dil öğreniminde önemli bir ilkedir.
Bir cümlenin dil bilgisel anlamını çözmek, onun sosyal anlamını otomatik olarak çözmek değildir.
Özellikle gerçek konuşmalarda ses tonu, ortak geçmiş ve ilişki biçimi belirleyicidir.
16. “Üstesinden gelmek”: bir işi yapmak değil, bir güçlüğü aşmak
Şimdi başka bir yapıya bakalım:
Bu sorunun üstesinden geldim.
Bu ifade, bir zorluğun aşılmasını anlatabilir.
Örneğin:
Başlangıçta çok zorlandım ama sonunda sorunun üstesinden geldim.
Burada konuşmacı yalnızca bir işlemi tamamladığını bildirmiyor.
Bir engeli veya güçlüğü aşmış olduğunu da ifade ediyor.
Üstesinden gelmek ifadesi şu tür bağlamlarda kullanılabilir:
Zorlukların üstesinden gelmek.
Bir krizin üstesinden gelmek.
Korkusunun üstesinden gelmek.
Bir sorunun üstesinden gelmek.
Bu örneklerde önemli olan yalnızca sonuç değil, karşılaşılan engelle kurulan ilişkidir.
17. “Başardım” ve “üstesinden geldim”: hedef ile engel
Bir öğrenci sınava girmiş olsun.
Şöyle diyebilir:
Sınavı geçmeyi başardım.
Bu cümle belirli bir hedefe ulaşmayı vurgular.
Ama:
Sınav korkumun üstesinden geldim.
farklı bir başarıyı anlatır.
Öğrenci sınav korkusunu aşmış olabilir.
Bu, sınavı mutlaka geçtiği anlamına gelmez.
Aynı şekilde sınavı geçen bir öğrenci hâlâ yoğun sınav kaygısı yaşayabilir.
Dolayısıyla başarıyı değerlendirirken şu soruları ayırmak gerekir:
Hangi hedefe ulaşıldı?
Hangi engel aşıldı?
Bazen bunlar aynı olayın parçalarıdır.
Bazen ise tamamen farklı sonuçlardır.
18. “Başa çıkmak”: güçlüğü aşmak mı, onunla yaşamayı öğrenmek mi?
Bir başka önemli ifade:
Başa çıkmak.
Örneğin:
İş yerindeki stresle başa çıkmaya çalışıyorum.
Bu cümle, stresin tamamen ortadan kalktığını söylemez.
Konuşmacı onunla mücadele ediyor veya onu yönetmeye çalışıyor olabilir.
Karşılaştıralım:
Stresin üstesinden geldim.
Stresle başa çıkıyorum.
İlk cümle, bağlama göre, belirli bir güçlüğün aşıldığını öne çıkarabilir.
İkinci cümle ise devam eden bir yönetme veya mücadele sürecini ifade edebilir.
Bu iki ifade birçok durumda birbirine yaklaşır.
Ancak aralarındaki fark, özellikle sürecin tamamlanıp tamamlanmadığının önemli olduğu bağlamlarda belirginleşebilir.
19. “Altından kalkmak”: bir görevin ağırlığı
Türkçede:
Bu işin altından kalkabilirim.
ifadesi, bir görevin gerektirdiği yükü karşılayabilme anlamında kullanılabilir.
Örneğin:
Bu kadar işi tek başıma yapamam.
Ve:
Bu kadar işin altından tek başıma kalkamam.
İki cümle birbirine yakın olabilir.
Ancak ikinci ifade, işin ağırlığını veya gerektirdiği çabayı daha belirgin biçimde hissettirebilir.
Bu kullanım özellikle iş yükü, sorumluluk ve büyük görevler bağlamında anlamlıdır.
Burada da sorun yalnızca kişinin becerisi olmayabilir.
Görevin büyüklüğü, zaman sınırı ve mevcut kaynaklar da belirleyici olabilir.
20. “Elimden gelir”: yetenek ile gönüllülük arasındaki alan
Şu ifadeyi düşünelim:
Elimden gelir.
Örneğin:
Bu konuda yardımcı olmak elimden gelir.
Bu ifade, bağlama göre, kişinin yardım edebilecek durumda olduğunu anlatabilir.
Ama:
Elimden geleni yapacağım.
farklı bir iletişimsel işleve sahiptir.
Burada konuşmacı, sahip olduğu olanaklar çerçevesinde çaba göstereceğini ifade eder.
Bu, sonucun garanti edildiği anlamına gelmez.
Örneğin:
Elimden geleni yaptım ama sorunu çözemedim.
Bu cümle çelişkili değildir.
Çaba ile sonuç birbirinden ayrılır.
Gerçek hayatta bu ayrım önemlidir.
Bir insan bütün olanaklarını kullanmış olabilir.
Yine de hedefe ulaşamayabilir.
21. “Yapamadım” ve “yapmadım”: bir kararın sorumluluğu
Şu iki cümleye bakalım:
Ödevi yapmadım.
Ödevi yapamadım.
İlk cümle ödevin yapılmadığını bildirir.
İkinci cümle ise ödevin gerçekleştirilemediğini ifade eder.
Ancak bu farkı otomatik olarak ahlaki bir yargıya dönüştürmemeliyiz.
Yapmadım diyen kişinin mutlaka isteksiz olduğunu bilemeyiz.
Yapamadım diyen kişinin de hangi engelle karşılaştığını bilmeyiz.
Belki zaman yetmedi.
Belki görev anlaşılmadı.
Belki başka bir sorumluluk ortaya çıktı.
Önemli olan, dilin bize olayın farklı yönlerini ifade etme imkânı vermesidir.
Bir öğrencinin veya çalışanın neden bir işi tamamlamadığını anlamak istiyorsak, yalnızca fiil biçimine bakmak yeterli değildir.
Durumu da araştırmamız gerekir.
22. “Yetişemedim”: bazen sorun beceri değil, zamandır
Türkçede günlük hayatı anlatan önemli fiillerden biri de yetişmektir.
Örneğin:
Toplantıya yetişemedim.
Bu cümle, kişinin toplantıya zamanında ulaşamadığını anlatır.
Ancak nedenini tek başına açıklamaz.
Trafik olabilir.
Ulaşım sorunu olabilir.
Önceki toplantı uzamış olabilir.
Şimdi karşılaştıralım:
Toplantıya gitmedim.
Toplantıya gidemedim.
Toplantıya yetişemedim.
Bu üç ifade farklı bilgiler sunar.
İlkinde gitmeme olayı öne çıkar.
İkincisinde gitmenin mümkün olmaması ifade edilir.
Üçüncüsünde zamanında ulaşamama öne çıkar.
Bu farklar, özellikle iş hayatında ve günlük iletişimde yanlış anlamaları önleyebilir.
23. “Bilmiyorum ama öğrenebilirim”: eksik bilgiden eyleme
Bir iş görüşmesinde aday şöyle diyebilir:
Bu programı bilmiyorum ama öğrenebilirim.
Bu cümle iki önemli bilgiyi bir araya getirir.
Birincisi, mevcut bilgi eksikliğidir.
İkincisi, öğrenme kapasitesine ilişkin bir değerlendirmedir.
Ama bu ifade tek başına kişinin programı ne kadar hızlı öğreneceğini kanıtlamaz.
Daha güçlü bir açıklama şöyle olabilir:
Bu programı henüz kullanmadım. Ancak benzer sistemlerle çalıştım ve yeni araçları öğrenme deneyimim var.
Burada kişi yalnızca gelecekteki bir olanağı dile getirmez.
Aynı zamanda bu değerlendirmeyi destekleyen bir deneyim sunar.
Dil, iddialarımızın ne kadar güçlü olduğunu ve hangi gerekçelere dayandığını da düzenler.
24. Dil öğrenirken “anlıyorum ama konuşamıyorum” ne anlatır?
Türkçe öğrenen biri şöyle diyebilir:
Söylenenleri anlıyorum ama konuşamıyorum.
Bu ifade çok yaygındır.
Fakat tek bir sorunu tanımlamaz.
Öğrenci sözcükleri tanıyabilir ama onları hızlıca hatırlayamayabilir.
Cümle kurmayı biliyor olabilir ama konuşma sırasında yeterince zaman bulamayabilir.
Yanlış yapmaktan çekinebilir.
Söylemek istediği şeyi daha basit bir biçimde ifade etmeyi henüz öğrenmemiş olabilir.
Dolayısıyla:
Konuşamıyorum.
ifadesini duyduğumuzda şu soruları sormak yararlı olabilir:
Ne söylemek istediniz?
Hangi noktada zorlandınız?
Başka sözcüklerle anlatmayı denediniz mi?
Karşınızdaki kişiden açıklama isteyebildiniz mi?
Bu sorular, genel bir güçlüğü daha somut bir öğrenme hedefine dönüştürür.
25. Sözcüğü bilmek ve doğru anda seçebilmek
Bir sözcüğü gördüğümüzde anlamını tanıyabiliriz.
Ama konuşma sırasında aynı sözcüğü kullanamayabiliriz.
Bu iki durum aynı değildir.
Örneğin öğrenci başarmak fiilini bir metinde tanıyabilir.
Fakat gerçek konuşmada yapabilmek, başarmak ve üstesinden gelmek arasında seçim yapması gerektiğinde duraksayabilir.
Burada sorun yalnızca sözcük sayısı değildir.
Öğrencinin hangi anlamı ifade etmek istediğine karar vermesi gerekir.
Bu ayrım, Why a Word You Understand Is Not Necessarily a Word You Can Choose başlıklı araştırmada da ele alınır.
Bir sözcüğü anlamak, onu her durumda doğru biçimde seçebileceğimiz anlamına gelmez.
Dil öğrenmek, yalnızca sözcükleri biriktirmek değil, anlamlar arasında karar vermeyi de öğrenmektir.
26. Bir düşünce deneyi: aynı insan, yedi farklı cümle
Bir kişinin zor bir görevi tamamlaması gerektiğini düşünelim.
Şu cümleleri okuyun:
Ne yapması gerektiğini biliyor.
Bunu yapmayı biliyor.
Bunu yapabilir.
Bunu yapamayabilir.
Bunu yapmayı başardı.
Sorunun üstesinden geldi.
Bütün zorluklara rağmen işin altından kalktı.
Bu cümleler aynı olaya ilişkin farklı değerlendirmeler olabilir.
Ama aynı bilgiyi vermezler.
İlk cümle bilgiyle ilgilidir.
İkincisi öğrenilmiş beceriyle ilişkili olabilir.
Üçüncüsü kapasite veya olanak bildirir.
Dördüncüsü, kapasitenin yetersiz kalma olasılığını ifade eder.
Beşincisi başarıyı bildirir.
Altıncısı bir güçlüğün aşılmasını öne çıkarır.
Yedincisi, ağır bir görevin gerektirdiği yükün karşılandığını vurgulayabilir.
Şimdi hikâyeyi değiştirelim.
Kişi göreve başladığında çözümü bilmiyordu.
Farklı yöntemler denedi.
Yardım istedi.
Hatalar yaptı.
Sonunda sorunu çözdü.
Şöyle diyebiliriz:
Başlangıçta nasıl yapacağını bilmiyordu ama sonunda başardı.
Bu cümle, bilgi ile başarı arasındaki ilişkinin her zaman doğrusal olmadığını gösterir.
27. Gerçek hayat, eğitim ve sınav: aynı başarı ölçütü mü?
Gerçek hayatta çoğu zaman önceden hazırlanmış cevaplar yoktur.
Bir sorunla karşılaşırız.
Bilgimiz yetersiz olabilir.
Başka kaynaklara başvurabiliriz.
Yardım isteyebiliriz.
Yeni bir yöntem deneyebiliriz.
Eğitim sürecinde bu stratejileri bilinçli olarak geliştirmek mümkündür.
Öğrenci yalnızca doğru cevabı değil, çözüm arama yollarını da öğrenebilir.
Ancak sınav farklı bir bağlamdır.
Sınavın neyi ölçtüğü ve hangi ölçütleri kullandığı açık olmalıdır.
Yaratıcı problem çözme değerlendirilecekse bunun önceden belirtilmesi gerekir.
Belirli bir bilgi veya beceri ölçülüyorsa, öğrencinin hiç öğretilmemiş bir yöntemi aniden keşfetmesi gizli bir zorunluluk hâline getirilmemelidir.
Bilgi, uygulama ve yeni durumlara uyum sağlama birbiriyle ilişkili ama ayrı değerlendirme alanlarıdır.
28. Türkçe öğrenmek: kurallardan gerçek iletişime
Türkçe öğrenen bir kişi günlük hayatta çok farklı durumlarla karşılaşabilir.
Bir kurumda bilgi istemesi gerekebilir.
Bir iş arkadaşına sorunu açıklaması gerekebilir.
Bir randevuyu değiştirmek zorunda kalabilir.
Bir işlemi neden tamamlayamadığını anlatması gerekebilir.
Bazen de henüz çözümü bilmediğini ama çözüm aradığını ifade etmesi gerekir.
Bu durumlarda şu ayrımlar önem kazanır:
Bilmiyorum.
Yapamıyorum.
Yapmayabilirim.
Yapamayabilirim.
Deniyorum.
Başardım.
Üstesinden geldim.
Her cümle farklı bir mesaj taşır.
Bu nedenle etkili dil öğrenimi, yalnızca biçimlerin doğru kullanılmasını değil, uygun anlamın uygun durumda seçilmesini de kapsar.
29. Levitin Language School ile bire bir çevrim içi dil eğitimi
Her öğrencinin dil öğrenme amacı farklıdır.
Bazıları günlük iletişim kurmak ister.
Bazıları iş hayatında daha rahat konuşmayı hedefler.
Bazıları başka bir ülkede yaşamaya hazırlanır.
Bazıları ise dili anlayabildiği hâlde kendini ifade etmekte zorlanır.
Bu ihtiyaçların her biri farklı bir çalışma düzeni gerektirebilir.
Levitin Language School, bireysel hedeflere göre düzenlenen çevrim içi dil eğitimine odaklanır.
Okulun çalışma yaklaşımı ve dil seçenekleri hakkında Levitin Language School resmî sitesinden ve uluslararası Language Learnings platformundan bilgi alabilirsiniz.
Türkçe derslerinin güncel olarak sunulup sunulmadığını, öğretmen uygunluğunu, ders programını ve koşullarını öğrenmek için okulun kurucusu Tymur Levitin ile doğrudan iletişime geçebilirsiniz.
Telegram üzerinden doğrudan iletişim
WhatsApp üzerinden doğrudan iletişim
İlk mesajınızda öğrenmek istediğiniz dili, yaklaşık seviyenizi, hedefinizi ve dersler için uygun olduğunuz saatleri belirtmeniz yeterlidir.
Böylece uygun eğitim seçenekleri ve organizasyon koşulları yazışma yoluyla değerlendirilebilir.
30. Sonuç: bilmek, yapabilmek ve başarmak aynı şey değildir
Türkçe, insanın bir eylemle ilişkisini farklı düzeylerde anlatabilir.
Bilmek, bilgi veya belirli yapılarda öğrenilmiş beceriyle ilgili olabilir.
Yapabilmek, kapasite, olanak veya bağlama göre izin ifade edebilir.
Yapamamak, bir eylemi gerçekleştirememe durumunu anlatır.
Yapmayabilmek, eylemin gerçekleşmeme olasılığını ifade edebilir.
Yapamayabilmek, eylemi gerçekleştirememe olasılığını anlatabilir.
Başarmak, hedefe ulaşmayı öne çıkarır.
Becermek, bağlama göre, bir işi pratik olarak yapabilme veya gerçekleştirme anlamını taşıyabilir.
Üstesinden gelmek, bir güçlüğün aşılmasını vurgulayabilir.
Başa çıkmak, bir sorunla mücadele etmeyi veya onu yönetmeyi anlatabilir.
Bu anlamlar birbirinden tamamen kopuk değildir.
Birçok durumda örtüşebilirler.
Ama birbirlerinin yerine her zaman kullanılamazlar.
Türkçenin en dikkat çekici özelliklerinden biri, bu farkların bazılarının fiilin içinde kurulmasıdır.
Bir ek yalnızca yeni bir ses dizisi oluşturmaz.
Bir eylemin mümkün olup olmadığını, gerçekleşmeyip gerçekleşmeyeceğini veya gerçekleştirilememe ihtimalini ifade etme biçimimizi değiştirebilir.
Bu da bize dil öğrenimi hakkında önemli bir şey söyler.
Bir biçimi ezberlemek başlangıçtır.
O biçimin hangi düşünceyi ifade ettiğini anlamak ise gerçek kullanıma açılan kapıdır.
“Bilmek bir kaynaktır. Yapabilmek bir olanaktır. Başarmak bir sonuçtur. Ama insanın gerçek gücü bazen henüz bilmediği çözümü aramaya devam edebilmesinde ortaya çıkar.”
— Tymur Levitin
Yazar hakkında
Tymur Levitin, yabancı dil öğretmeni, çevirmen, yazar ve Levitin Language School kurucusudur. 22 yılı aşkın öğretim deneyimiyle dil bilgisi, anlam, sözcük seçimi, iletişim ve gerçek yaşamda karar verme süreçleri arasındaki ilişkileri araştırmaktadır.
© 2026 Tymur Levitin. Tüm hakları saklıdır.
Yorumlar
Yorum Gönder